سدى محكم ميان دو عالم كشيده مىشود و عالم نور ابد الاباد در آرامش و صلح مىماند « 1 » . نميتوان انكار كرد ، كه عقايد مانى در باب آفرينش و سرانجام جهان داراى اصل و منشا گنوستيكى است . مانى از راه مسلك گنوستيكى ابن ديصان « 2 » سنن و روايات عيسوى را پذيرفته و بر شدت ثنويت آن بسى افزوده است . در عين حال وى از نفوذ مرقيون و گنوستيكهاى ديگر بر كنار نمانده است و نيز « در عقايد و افكارش آثارى از فلسفه يونانى عاميانه آن زمان ديده مىشود ، ولى اين آراء و افكار هم توسط عيسويان گنوستيك به او رسيده است . مانى در حقيقت « آخرين نماينده يونانيت بابلى است ، كه در اصول با تمدن يونانى سوريه و مصر همزمان خود فرقى نداشت « 3 » . اشكالى كه در توجيه اين منابع مختلف راجع بمذهب مانى داريم ، اينست كه منابع مزبور ، هر يك مراحل مختلفى از تحول و تكامل عقايد مانى را در نواحى مختلف نشان ميدهد و از اين گذشته مانويه در ميان اهل هر دينى رنگ خاصى باقوال خود ميداده‌اند . مانى ميخواست دينى جهانگير و عام تشريع كند و از اين جهت متعمدا آراء خود را با عقايد ملل متنوع وفق داده و اصطلاحات آنان را به كار برده است « 4 » . مىتوان گفت سريانى زبان مادرى مانى است ، اما به زبان ايرانى هم رسالاتى نگاشته است .

--> ( 1 ) - الفهرست ، فلوگل ، مانى ، ص 71 و 101 ؛ شهرستانى ، چاپ كورتن Cureton ، ص 191 و 192 ، ترجمه‌ها ربروشر Haarbrucher ، ص 289 و 290 ، بنابر مطالب كتاب شاهپوهرگان ، كه قطعاتى از آن كشف شده . ( مولر ، آثار خطى ، ج 2 ، ص 19 و بعد ) . ( 2 ) - ر ك شدر در « مجله تاريخ كليسا » Zeitschr . fur K irchengeschichte : ج 51 ( سال 1932 ) ، ص 21 تا 74 . ( 3 ) - مقاله شدر در مشرق زمين Morgenland ، ج 28 ، ص 100 - 92 . ( 4 ) - شميدت - پولوتسكى ، ص 59 و ما بعد .